Effecten, welke zijn er en wat doen musici ermee? Ze zijn zowat overal aanwezig, maar zie je door de bomen het bos niet meer? Dit blogartikel is er speciaal voor iedereen die nog de eerste stappen moet zetten in de wereld van muziektechnologie. In deze eerste aflevering bespreken we reverb, ofwel: galm, zowel de achtergronden als de toepassingen.

Introductie van de serie

Met effecten kun je de klank van je mixage of instrument bijwerken, in principe om deze mooier of interessanter te maken. Ook los je sommige mixageproblemen op met effecten. Ze zijn dus best wel belangrijk. Vroeger, in de tijd dat computers nog niet zo snel waren, gebruikte men ook wel akoestische effecten. Een bekend voorbeeld is de galmkamer, met in die kamer aan de ene kant een speaker en aan de andere kant een microfoon. Op deze manier voegde men destijds tijdens de mixage galm toe aan bijvoorbeeld een zangpartij. Ook een plate-reverb is een oude methode; groot, duur, en tegenwoordig net als de dinosauriërs lekker van het pensioen aan het genieten.

Tegenwoordig zijn vrijwel alle effecten digitaal, met een duur woord noemen we dit DSP (Digital Signal Processing). Het betekent dat chips alle effecten uitvoeren, dit geldt ook voor software in een computer. Het heeft best wel wat voordelen; het resultaat is bijvoorbeeld altijd hetzelfde en degradeert niet na verloop van tijd.

mvs_blog_effecten_galm_ag

Galm

(Engels: reverb, reverberation)

Dit is een van de meest gebruikte effecten omdat het een zeer natuurlijk effect is. Waar je je ook bevindt, of het nou een concertzaal is, je kelder, je zolder, of in een dal in de Alpen, er is overal sprake van akoestiek. Dit betekent dat de klank die je krijgt door te spreken of door een instrument te bespelen weerkaatst tegen de omgeving (muren, bergen, ramen etc.). Hoe groter de afstand van die muren tot de bron, hoe langer het duurt voordat de weerkaatsingen teruggekeerd zijn.

De centrale ruimte in een grote kerk heeft een gigantische galm, in sommige kerken is deze meer dan tien seconden lang! Dit betekent in de praktijk dat de meest nabije muren als eerste hun klankweerkaatsingen geven, de muren die wat verder weg staan doen er wat langer over. Je krijgt dus een hele hoop weerkaatsingen terug, ieder met z’n eigen galmtijd. Als je in een kerk met je vingers knipt zul je een duidelijk klank horen die geleidelijk aan zachter en doffer wordt. Dit noemen we de galmstaart, in principe heeft deze een ruizig en complex karakter. Het is mede deze galm die ervoor zorgt dat zangkoren en het kerkorgel in die kerk zo enorm machtig klinken.

Algoritmisch

In de wereld van DSP (dus chips en software) zijn er meerdere manieren om een mooie galm te creëren. De eerste is de bekendste en goedkoopste methode: met een algoritme. De precieze werking ervan valt een beetje buiten de kaders van dit blog, maar het is een complex netwerk van eenvoudige echo’s. Zeker afdoende voor veel producers, en sommige galmalgoritmes zijn ook echt mooi. Door de eenvoud is dit algoritme ook beschikbaar in kleinere producten, zoals effectpedaaltjes voor gitaristen en voordelige effectapparatuur.

Klik hier voor een overzicht van stompboxes die reverb of delay bieden.

Klik hier voor een overzicht van multi effect-units, voorzien van onder meer reverb.

Klik hier voor een overzicht van galm software.

Convolutie

De tweede methode is convolutie. Een vrij zwaar begrip, maar het komt neer op het volgende. Iemand gaat naar een concertzaal of kerk, schiet binnen een alarmpistool af, en neemt intussen met een stereomicrofoon de eerder genoemde galmstaart op. We spreken hier over een ‘impulse-response’, waarbij het alarmpistool de impulse is en de galmstaart de response. Deze galmstaart is een soort vingerafdruk van de akoestische ruimte, en met de juiste software kun je deze vingerafdruk zelf weer toepassen op je eigen instrumenten! Het voordeel mag duidelijk zijn: de klank is zó authentiek dat daar geen algoritmische galm tegenop kan. Nog een voordeel is dat het systeem eigenlijk met iedere ruimte werkt. Wil je de zaalakoestiek van Abbey Road of de Royal Albert Hall (beide in Londen). Dat kan! Of toch liever onze eigen trots: het Amsterdamse Concertgebouw? Geen probleem! De enige vereiste is dat iemand ooit die vingerafdruk (met dat alarmpistool) gemaakt heeft en beschikbaar stelt, maar dat doen bedrijven gelukkig al een tijdje. Met name fabrikanten die convolutiesoftware op de markt zetten leveren dit soort vingerafdrukken mee.

Klik hier om akoestische vingerafdrukken van Sony te downloaden. Deze zijn in ieder geval geschikt voor Acoustic Mirror (Sound Forge Pro – Windows)

mvs_blog_effecten_galm_ir

Nadelen aan een convolutiegalm zijn er echter ook. De techniek is redelijk zwaar. In 1999 bracht Sony de DRE S777 op de markt, een convolutiegalm in een 2-unit 19 inch rack met een kostenplaatje van omgerekend vele duizenden euro’s. Een beetje computer is vandaag de dag gelukkig goed in staat om zo’n galm zelf toe te passen. Desalniettemin blijft een convolutiegalm een echte kostenpost voor je processor. Een ander nadeel is dat de karakteristiek van zo’n klankmatige vingerafdruk niet echt aangepast kan worden, die concertzaal blijft immers dezelfde zaal. Wie tien unieke akoestische locaties van zo’n zaal nodig heeft moet dus tien opnames maken; de stereomicrofoon op dezelfde plek, het alarmpistool steeds op een andere plek.

Nu is dat overigens niet helemaal waar, natuurlijk kan die vingerafdruk aangepast worden, het is immers gewoon data. Die data is ook gewoon in te laden als audio, je ziet dan een complex stukje ruis dat naar het eind toe in luidheid afneemt. Aanpassen zou zo makkelijk moeten zijn als het toepassen van een equalizer, compressor, stutter, of zelfs een andere galm. De vraag is echter wat voor resultaat het oplevert. Een marmeren standbeeld in een concertzaal heeft (subtiel) invloed op de unieke klankkleur van de galmstaart, en is dan ook vertegenwoordigd in de vingerafdruk van die zaal. Een vage bewerking op een vingerafdruk kan hooguit heel basaal zijn, het is praktisch niet mogelijk om zelf met de muis of met een formule de suggestie van een standbeeld toe te voegen aan een vingerafdruk.

Wat wél kan, en dit zal de creatievelingen aanspreken, is het maken van een eigen vingerafdruk. Niet van een zaal of andere akoestische ruimte, maar van ‘iets’. Dit kan een opname zijn van een instrument, een dialoog uit een film, of gewoon een paar tellen aan ruis. Stel dat de te gebruiken vingerafdruk bestaat uit een harp-glissando, en deze ‘galm’ wordt toegepast op een enkele slag op een xylofoon.. je hoort dan een xylofoon en harp-glissando in één. Met bijvoorbeeld het ‘Acoustic Mirror’-effect van Sony Sound Forge kan dit fenomeen al jaren.

De toepassing van galm

Tot zover deze inleiding, want het toepassen ervan is natuurlijk veel leuker. Een galm heeft enkele voordelen of consequenties:

Je waant je met een flinke galm in een grote ruimte. Voor zelfgeproduceerde orkestmuziek is dat zeer gewenst aangezien dergelijke muziek in principe in een grote ruimte gespeeld wordt. Meer in het algemeen is galm ideaal om een gevoel van grootsheid weer te geven, ook als daar akoestisch geen reden toe is. Hoe zit dat? Stel dat je muziek maakt met in je hoofd het beeld van een zandwoestijn. Die woestijn is zelf qua geluid natuurlijk gortdroog, daar hoor je nagenoeg geen galm. Maar omdat een woestijn nogal uitgestrekt is kun je met muziek en een lange galmstaart de suggestie van een grote omgeving wekken.

Waarom zingen (sommige) mensen onder de douche? Simpel: de badkamergalm verbetert kleine intonatiefoutjes. Hoe werkt dit? Je kent wellicht het fenomeen van een niet-getraind zangkoor of een schoolklas. Allemaal zingen ze zo vals als kraaien, maar omdat het er bijvoorbeeld twintig zijn is de gemiddelde toonhoogte juist wél weer treffend. Als iemand die te laag zingt wordt gecompenseerd door iemand die te hoog zingt dan is het netto resultaat een zuivere doch brede toonhoogte. Welnu: zing solo door een flinke galm, en de galmstaart geeft je het effect van het zingen in een koor. Iedere reflectie is immers een herhaling van het bronsignaal. Wie eerst te laag zingt, en kort daarna te hoog zal door de galm een gemiddelde toonhoogte horen die precies juist is, zij het dat de toonhoogte wat breed is. Omdat een koor vetter klinkt dan een solist zou je kunnen stellen dat een galm een enkel instrument gewoonweg vetter laat klinken. Het instrument moet dan wel subtiel z’n toonhoogte kunnen veranderen tijdens het spelen. Bij een accordeon is dat bijvoorbeeld niet mogelijk, bij een viool en zangstem weer wel. Oude analoge synthesizers waren niet altijd even stabiel qua toonhoogte, daar is in combinatie met een galm ook flink geprofiteerd van deze toonhoogteschommelingen. Dit is dan ook gelijk een wereldtip als je zelf klanken wilt maken met een synthesizer: zorg dat de toonhoogte schommelt, bijvoorbeeld door een vibrato, maar ook (indien mogelijk) door een onregelmatig vibrato. Je krijgt dan in combinatie met een galm een erg lekkere klank!

Bij grote hoeveelheden galm wordt je klank meer diffuus, ‘vager’ en uitgestrekter. Voor bepaalde genres is dit zeer welkom, zoals Ambient and New Age. Dit soort genres kunnen op hun beurt ook bruikbaar zijn in tv-, game en filmmuziek. Let erop met wie je spreekt over galm. Als je een mixing-engineer spreekt over gemiddelde popmuziek, of iemand die een optreden moet uitversterken en mixen, dan zul je horen dat ze een beetje op de hoede zijn voor grote hoeveelheden galm. De ideale galmtijd is namelijk evenredig aan het tempo van je muziek. Voor snelle muziekbewegingen moet je heel erg opletten dat je niet te veel galm gebruikt, en niet al te lange galmstaarten. Een langzame muziekbeweging kan echter prima een wat forsere galm verdragen. Dát is dan ook het onderscheid dat je zelf kunt maken, wat anderen ook zeggen.

Lees ook het Bax-blog over studio akoestiek.

Valkuilen van galm

Er zijn meerdere aspecten aan een galm die allemaal hun eigen consequenties hebben. Maak hier fouten mee en je verknalt je productie, genadeloos! Schrijf dit op en plak het aan de muur.

Lengte van de galm

Als de galm lang duurt worden je individuele noten in een melodie een stuk vager. Met name in het mid-laag moet je opletten dat de galm niet té aanwezig is. De reden is dat daar je bassen zitten, en die wil je juist erg strak houden. Een bas kan niet echt goed de galm van een naastliggende noot verdragen. Een manier om dit omzeilen is het filteren of equalizen van je galm, waarmee je het mid-laag kunt verwijderen (of in ieder geval verminderen).

In de hoogte kunnen je noten juist wat meer galm verdragen. De hoge snaren van een harp, piano, viool of gitaar zitten elkaar minder in de weg dan bij lage snaren.

Speel je live, of houd je van improviseren? Dan is ‘anticiperen’ het grote toverwoord. Met een grote galm kun je namelijk prima spelen. De galm vertelt je min of meer wanneer het een klankmatige puinhoop wordt, dat pak je als speler gauw op. Voor je het weet speel je op een zodanige manier dat je geen problemen ondervindt met een luide of lange galm. Dit principe is redelijk vergelijkbaar met het sustainpedaal van een piano. Speel met het pedaal voortdurend naar beneden en je hoort vanzelf wat er wel en niet kan, dit mechanisme is voor galm niet echt anders.

Breedte van de galm

In principe zal een goede galm mooi stereo klinken (of zelfs surround). Dit houdt in dat de eerder genoemde vingerafdruk aan de linkerkant anders is dan aan de rechterkant. Het voordeel is dat je een lekkere grote sound krijgt. Het nadeel is dat als ál je instrumenten (in mindere of meerdere mate) door deze galm gaan, dat dan alles even groot en breed is. Dit lijkt heel leuk, maar er treedt qua klankbeeld wel heel gauw een soort verzadiging op; je mix wordt erg diffuus. Een oplossing kan zijn het smaller maken van de galm, met een stereo-imager (software), of het meer naar het midden toe pannen van je effect-return op een mengpaneel. Dit werkt dan uiteraard alleen als je de galm laat terugkomen naar twee monokanalen met elk een eigen panning. Orkestmuziek werkt overigens vrij goed met een enkele brede galm, het is een beetje genre-eigen.

Helderheid van de galm

In kleine/oude op samples gebaseerde synthesizers of keyboards zijn de samples (de klanken) wat minder levendig vergeleken met de samples van vandaag. Het hele verhaal hierachter is wat te technisch voor dit artikel (misschien ooit in een ander artikel), maar in kleine statische samples zit niet zo veel leven. Een galm kan dit leven er een beetje in terugbrengen mits er genoeg hoge tonen worden gereflecteerd, en met een ruime galmtijd. Het is een beetje tissssssssshhhh (veel hoge tonen) versus tisuuuoooooew (afnemend aantal hoge tonen). Het lijkt een mooie oplossing, maar het is tegelijkertijd een erg rottige valkuil. Gebruik zo’n heldere galm op je mix, en het resultaat is al gauw een grote puinhoop die erg goedkoop klinkt.

Daarbij is het ook onrealistisch, de galm van een echte akoestische galm (concertzaal, kerk) zal geleidelijk aan hoge tonen verliezen. Dit is het gevolg van het materiaal van de muren, de gordijnen, het hout.. alles eigenlijk. Deze materialen absorberen de energie van de klank, en dan met name de hoge tonen. Deze hoge tonen delven dus als eerste het onderspit, en dat is misschien maar goed ook. Wie een kunstmatige galm op z’n mixage wil toepassen moet er dus niet bang voor zijn dat er te weinig leven in een galm zit. Te véél leven is echt niet fijn. In een convolutiegalm zit dit probleem uiteraard niet, die galm is een vingerafdruk van een zaal zoals hij is.

Het is een beetje veel

Stel, je wilt wel een bepaalde grootsheid in je klank hebben, maar een grote/intense galm klinkt té groot? Je kunt dan beter kiezen voor een wat subtielere galm, aangevuld met een net zo subtiele delay (met wat feedback). Die delay levert vanzelfsprekend ook reflecties op, maar ze zijn veel minder intens dan de reflecties van een galm.

Algemeen

Galm is een fenomeen waar je pas écht goed mee om kunt gaan als je er al een tijdje ervaring mee hebt opgebouwd. Het is wat dat betreft net autorijden, de echte ‘feeling’ is iets dat je niet op dag 1 in de vingers hebt. Met galm is het mogelijk een stuk muziek te laten leven, en het is net zo makkelijk om een goede track er finaal mee om zeep te helpen.

9 reacties
  1. klaas schreef:

    ik heb de Cort af30 versterker.
    als ik de mic/aux ingang gebruik is er geen reverb.
    Klopt dat of doe ik iets verkeerd.
    alvast dank voor de reactie
    mvgr

  2. D.Fed schreef:

    Geachte heer/mevrouw,

    Ik ben sinds kort in het bezit van een yamaha p150. Abusievelijk heb ik de galm(reverb) geactiveerd en nu klinkt deze bij elke toon ongeacht of ik het pedaal inplug of niet. Kunt u mij verder helpen? Het speelplezier is zo niet wat het moet zijn.

    Ik dank u vriendelijk.

  3. @Enrico

    Er zijn helaas twee problemen met uw vraag.

    1) We kunnen hier niet zomaar alle effecten van alle powered mixers uittesten. Ik vraag me zelfs af hoeveel bezitters van zulke apparaten ooit alle ingebouwde effecten daadwerkelijk hebben getest. Maar het volgende punt is nog veel belangrijker:

    2) Over smaak valt niet te twisten. Wij kunnen iets mooi of niet mooi vinden, maar dat betekent niet dat een ander dat ook vindt. Ik hoor wel eens popmuziek, waarvan ik weet dat daar een behoorlijk budget aan vast zat, die gewoon goed klinkt tijdens de tune. En dan ineens is daar het slotakkoord en een hoorbare galmstaart. En die staart klinkt me toch een partij blikkering. Ik zal geen namen noemen, maar in de jaren 90 was dit een high-profile event-tune. Kortom: zelfs die producer had een reden om kennelijk toch voor die blikkerige reverb te kiezen.

    Als de galm in deze Dynacord blikkerig klinkt, dan zal dat – vermoed ik – komen omdat het algoritme niet diffuus genoeg is. Er zijn dan te weinig individuele delays, of het algoritme (laten we zeggen: de onderlinge delay-tijden) is niet goed genoeg.

    Nu is ’t natuurlijk zo dat bij de Dynacord het kernproduct de mixer is, de effecten-unit is doorgaans een toevoeging die niet heel duur zal zijn. Men gaat niet die hele Powermate de helft duurder maken vanwege een effecten-unit.

    Een additioneel effectapparaat zou een oplossing kunnen zijn, als u ermee kunt leven dat u dan een extra apparaat mee moet slepen, en dat zo’n apparaat natuurlijk wel iets kost. Aansluiten doet u via de AUX, en u heeft dan een stereokanaal nodig als return.

    http://www.bax-shop.nl/audio-randapparatuur/multi-effect-processor

    Over de bas/midden/hoge tonen: Ook dit is redelijk persoonlijk, maar omdat het menselijk gehoor erg gevoelig is voor middentonen draaien de meesten dit gebied een beetje terug. Terzijde: ons gehoor is zo gevoelig omdat in dat gebied het geluid van een huilende baby zit. Evolutionair is het dus gunstig dat wij dat gehuil extra goed kunnen horen. De bas kunt u boosten voor de warmte, en de hoge tonen kunt u boosten voor wat extra sprankel, en om bijvoorbeeld de articulaties van de menselijke stem wat duidelijker te maken.

    Een V- of U-curve in de equalizer komt dus geregeld voor. Ook dit is echter allemaal een persoonlijke afweging. Alleen u weet wat u mooi vindt klinken!

    De invloed van de equalizer op de galm is beperkt. Als u de hoge tonen terugbrengt zult u horen dat de galm minder blikkering klinkt. Maar dit gaat ten koste van de algehele presentie van de klank, het brongeluid mengt dan minder lekker met het galmsignaal.

    Een echte allesomvattende oplossing is er dan ook niet, of om maar eens een mooie analogie te maken: iedere omweg kost uiteindelijk extra reistijd. Een los ‘dedicated’ effectapparaat levert zeer waarschijnlijk een betere galm op. En op zich, €198 voor een echte Lexicon is geen verkeerde deal, denk ik zomaar: http://www.bax-shop.nl/multi-effect-processor/lexicon-mx-200-effectenprocessor
    Of misschien zit er toch ergens een beter galmalgoritme in de Powermate zelf. Zo op afstand kunnen wij er echter niets van zeggen.

  4. Enrico schreef:

    Hallo ik heb een vraag ik heb dynacord powermate 2×1000 watte en heb bij jullie luidsprekers gekocht omnitronic 3weg systeem.
    Maar ik vind mijn galm niet mooi klinken is een beetje bikkerg welke kan ik het beste gebruiken voor de zang de galm ik heb ingesteld op 05/57
    In het display van mijn dynacord.
    En wat is de beste instelling van de hoge en lage tonen en de bas en midden tonen hoe kan ik het beste instellen.

    Ik hoop dat je mij advies kunt geven.
    Groet enrico.

  5. @H. Popping
    Dank!

    Uiteraard zijn er meer locaties waar sprake is van een flinke galm; een schaatsstadion, een voetbalstadion, een grot, een parkeergarage, het grote Bax-magazijn vóórdat er spullen in stonden.. 🙂 De meeste producers zullen echter zalen en kerken als de meest bijpassende locaties zien voor muziek omdat daar nu eenmaal een zekere muzikale traditie in ligt. En bij concertzalen is de galm ook ideaal, echt toegespitst op muziek, waarbij het Concertgebouw natuurlijk wereldberoemd is om z’n akoestiek!
    Parkeergarages (of inderdaad zwembaden) en dergelijke worden waarschijnlijk meer gebruikt voor bijzondere klanken zoals voor sound-scapes. Elementen binnen de filmmuziek van Hans Zimmer en kornuiten willen ook nog wel eens a-typisch zijn op dat vlak. Volgens mij hadden ze daar een keer een gare piano opgenomen in een parkeergarage. Maar dit alles is dan dus hooguit voor bepaalde klanken, niet als overkoepelende galm.

    @bertie
    Dank!

    Er komen meer afleveringen aan, de eerstvolgende zal misschien vandaag, maar waarschijnlijk morgen live gaan. De meeste artikelen zullen overigens een sterking binding hebben met mixageproblemen. Distortion ligt denk ik wat meer op het terrein van gitaristen, zelfs als het gewoon een algemeen effect is dat ook buiten gitaren een functie vervult. Ik zal even overleggen met onze gitaristen of zij t.z.t. (als het tot een blogartikel komt) iets specifieks kunnen toevoegen.

    Tot die tijd is hier alvast een blogartikel dat de meeste vragen waarschijnlijk wel zal beantwoorden: https://www.bax-shop.nl/blog/blogs/gitaareffecten-distortion-fuzz-overdrive

  6. H. Popping schreef:

    Geachte Bax Blog.

    een heel interesant onderwerp.
    Ik heb zelf in de jaren 60 ooit een bandecho apparaat gehad van Dynacord. Deze bestond uit een eindeloos bandje van
    51 cm. verder bestaande uit 5 koppen. 3 opname- 1 weergave- en een wiskop. De aandrijfmotor had twee snelheden.
    een hele mooie nagalm en echo. Dit apparaat werd ook door verschildende opkomende gitaar bandjes gebruikt.
    Ik hweb ook nog een versterker met een veren nagalm. Deze bestaat uit 2 pickup elementen en twee gespannen veren.
    Nagalm ontstaat door een vertragingssisteem.
    Ik heb ook apparaten met de tegenwoordige digitale nagalm.
    Ik heb in mijn jeugd op een muziekclunje gezeten en speelde daar klokkenspel. We hebben i keer buiten in de openlucht opgetreden. Dan ontstaat er door de wind een natuurlijke nagalm.
    Niet alleen in een grote kerk of concerthal maar ook in een overdekt zwembad is een overvloed van nagalm aanwezig.
    Dit wilde ik even aan jullie doorgeven als reactie.
    Groeten H. Popping

  7. bertie schreef:

    mooi stukje zou graag ook zoiets over distortion en andere effecten lezen en welke pedals daarbij passen.

Laat een reactie achter