Eerst de tekst of eerst de muziek? Zo begin je aan een liedje

Eerst de tekst of eerst de muziek: iedere beginnende liedjesschrijver stelt die vraag ooit aan een ervaren collega. Het antwoord stelt meestal teleur: het maakt niet uit waar je begint, als je maar begint, want een liedje wordt pas af in het heen en weer tussen woorden en noten. Toch heeft elk startpunt zijn eigen valkuilen.

Tekst eerst: het moeilijke deel eerst

Ik heb thuis nog een schriftje uit mijn studententijd, vol teksten die nooit een melodie kregen. Prachtige regels, vond ik toen. Alleen waren het gedichten, geen liedjes. Dat is het risico van tekst eerst: niets remt je af, dus schrijf je te veel. Zinnen van veertien lettergrepen, coupletten van zes regels, en daar moet dan nog een melodie onder die dat allemaal draagt.

Toch zijn er grote namen die zo werken. Willie Nelson begint naar verluidt met woorden en pakt pas daarna zijn gitaar; hij noemt het zelf het moeilijke deel eerst doen. Elton John en Bernie Taupin werken al hun hele carrière zo: Taupin schrijft de tekst, John zet er muziek onder. Het voordeel: je weet precies wat je wilt zeggen voordat er één akkoord klinkt, en de muziek wordt dienstbaar aan het verhaal.

Maar let op wat er echt gebeurt. Een complete tekst schrijven en daarna pas muziek zoeken, komt in de praktijk weinig voor. Veel vaker is er een stukje tekst, dan een stukje melodie, en dan schrap je en stel je bij tot het past. Tekst eerst betekent zelden tekst af.

Muziek eerst: een fundament om op te bouwen

Wie met gitaar of piano op schoot begint, heeft binnen een minuut een akkoordenschema en binnen vijf minuten een zangmelodie op la-la-la. Dat voelt lekker en is een echt fundament: tempo, sfeer en de lengte van de frasen liggen vast. Veel schrijvers werken zo, en in de popwereld is het een vak apart: de producer maakt de beat en de akkoorden, de topliner zet er melodie en tekst op.

De valkuil zit in dat la-la-la. Een melodie die er eerst was, heeft al besloten hoeveel lettergrepen in een regel passen en waar de klemtoon valt. Je zoekt woorden die passen in plaats van woorden die iets zeggen, en voor je het weet rijmt “hart” weer op “apart”. De muziek bepaalt dan de inhoud. Bepaal daarom vooraf, al is het op een bierviltje, waar het liedje over gaat; loop je vast, dan is dat je weg terug.

De titel als vertrekpunt

Er is een derde route, die nog weleens wordt vergeten: begin met een titel. Een zin die je opvangt in de trein, of een opmerking van een vriend die blijft hangen. Zo’n titel is geen tekst en geen muziek, maar heeft al een ritme en een stemming. Zeg hem een paar keer hardop en je hoort vaak al waar het refrein naartoe moet.

Het grote voordeel is richting. Een titel dwingt je te weten waar het liedje over gaat, precies het punt waar tekstschrijvers verdwalen en muziekschrijvers nooit aan toekomen. Het nadeel: een goede titel is nog geen goed liedje. Ik heb er tientallen die nooit verder kwamen dan die ene regel, omdat de rest er niet in zat.

Wat alle startpunten delen: het idee verdwijnt sneller dan het kwam. Een melodie die je ’s avonds in bed hoort, is ’s ochtends weg. Daarom loopt de ene schrijver met een notitieboekje in zijn borstzak en spreekt de ander alles in op zijn telefoon. Hoe maakt niet uit, als het maar binnen tien seconden gebeurt.

Toch wil ik je prikkelen met een quote van Stephen King: “A writer’s notebook is the best way in the world to immortalize bad ideas. My idea about a good idea is one that sticks around and sticks around and sticks around.” Met andere woorden, vertrouw erop dat de goede ideeën terugkomen in je bewustzijn wanneer je ze nodig hebt; zo’n notitieboekje zit dat proces alleen maar in de weg. Mee eens? Ik hoor graag je ideeën… 🙂

Een tekst op een bestaande melodie laten passen

Vroeg of laat heb je woorden en een melodie, en houden ze niet van elkaar. Dan wordt schrijven kleermakerswerk: innemen, uitleggen, en soms moet er een mouw af. Pat Pattison, die sinds de jaren zeventig op Berklee lesgeeft en daar teksten van Joni Mitchell, Paul Simon en Leonard Cohen op tafel legde, noemt het uitgangspunt prosodie: alles in een liedje, van regellengte tot rijmschema en harmonisch ritme, moet dezelfde kant op wijzen als de boodschap.

Denk bijvoorbeeld aan ‘stabiel’ versus ‘instabiel’. Een couplet met een even aantal regels van gelijke lengte, een net rijmschema als ABAB en zinnen die op de eerste tel beginnen: dat is stabiel. Instabiel wordt het met een oneven aantal regels, een afwijkende laatste regel, een scheef rijm als ABBA en zinnen die na de eerste tel inzetten. Gaat je tekst bijvoorbeeld over ’thuiskomen’, kies dan stabiel. Gaat hij over ’twijfel’, maak hem dan instabiel. Vorm en inhoud moeten hetzelfde vertellen.

Praktisch: zing de melodie op la-la-la en luister waar de lange noten en zware tellen vallen. Daar horen de woorden te vallen die er het meest toe doen, met hun klemtoon op de juiste plaats (als een zwakke lettergreep op een zware tel velt, dan hoor je dat meteen, zoals wanneer iemand je naam verkeerd uitspreekt). Ga schuiven tot het klopt. En een mooie regel die echt niet past, bewaar je gewoon voor een volgend liedje. Mijn schriftje staat er vol mee.

Handig songwriting-gereedschap: van goedkope gitaar tot groovebox

Het beste schrijfinstrument is het instrument dat binnen handbereik ligt. Een goedkope klassieke gitaar op de bank of een compact keyboard op de keukentafel wint het van de dure piano. Geen kabels, geen opstarttijd, geen excuus. Een idee dat je onder het koken te binnen schiet, probeer je meteen even uit voordat het weer verdampt.

Verder zijn een looper en groovebox het proberen waard. Met een looper neem je een akkoordenschema op dat eindeloos doorspeelt, zodat je handen vrij zijn om een melodie te neuriën of een tekst mee te zingen. Een groovebox doet hetzelfde met beats en basloopjes. De ervaring leert dat het werkt als instant inspiratie: een ritme dat blijft lopen dwingt je om erop te reageren, en juist dan komen de regels die je aan een stille tafel niet bedenkt.

Mijn eigen omslagpunt was een tweedehands midi-keyboard met een rij drumpads erop en de uitgeklede gratis DAW die erbij zat. Zulke DAW-software zit regelmatig bij een controller inbegrepen, en voor het schrijven heb je aan zo’n lichte versie echt genoeg. Je tikt een beat in op de pads, legt er een paar akkoorden onder, zet het op herhalen en zingt erover. Wat niet werkt, gooi je weg. Wat wel werkt, staat al opgenomen. Heel wat MIDI-keyboards zijn zo compact dat je ze samen met je laptop in je rugtas steekt.

» Bekijk alle grooveboxen
» Bekijk alle loopers
» Bekijk alle MIDI-keyboards
» Bekijk alle klassieke gitaren