Verschil tussen piano en vleugel: zo zit het

Een gewone piano is een vleugel die uit zijn bed gekomen is. Want eerst was er de vleugelpiano – met zijn plat liggende snaren en mechaniek – en pas veel later de rechtopstaande piano, ook wel buffetpiano genoemd. Wat zijn de verschillen? En is de een beter de ander? Lees snel verder.

Liggend of staand: daar begint alles

Open de klep van een vleugel (grand piano genoemd in het Engels) en je kijkt op een liggend veld van snaren. De hamers zitten eronder en slaan omhoog. Bij een gewone piano (de upright piano) draait alles een kwartslag. De snaren staan rechtop als een muur en de hamers slaan naar voren. Zelfde idee: toets naar beneden, hamer tegen snaar. Alleen een andere richting. En daar zit de clou.

Want wat doet die hamer na de klap? Op een vleugel valt hij vanzelf terug door de zwaartekracht. Net als een rijpe appel die uit de boom valt, daar hoeft niemand een handje bij te helpen. Een staande pianohamer heeft die luxe niet. Die moet door veren teruggeduwd worden naar zijn rustplek. Werkt prima, maar het blijft een omweg.

Die omweg merk je zodra je dezelfde noot snel herhaalt. Een moderne vleugel haalt maximaal zo’n 15 aanslagen per seconde, een piano rond de zeven. Ongeveer het dubbele dus. Ditzelfde mechaniek geeft je op een vleugel ook meer dynamisch bereik en een fijnere controle over je aanslag.

» Hoe maakt een piano geluid?

Eerst kwam de vleugel, pas veel later de piano

De vleugel was er ongeveer honderd jaar eerder dan de rechtopstaande piano. Rond 1700 bouwde Bartolomeo Cristofori in Florence een klavecimbel waarvan de snaren niet werden getokkeld, maar aangeslagen door hamertjes. Daardoor kon je voor het eerst zacht en hard spelen, afhankelijk van hoe je de toets aansloeg. Cristofori noemde zijn uitvinding een ‘gravicembalo col piano e forte’, een klavecimbel met zacht en hard. Daar komt het woord piano vandaan.

De vorm nam Cristofori over van het klavecimbel. Lage tonen hebben lange snaren nodig en hoge tonen korte. Leg je die snaren naast elkaar, van lang naar kort, dan ontstaat vanzelf die gebogen kast die aan een vogelvleugel doet denken. Daarom heet het instrument in het Nederlands een vleugel, net als in het Duits (Flügel). Die vorm is dus geen stijlkeuze. Hij volgt uit de lengte van de snaren.

Een instrument van twee meter of langer past prima in een paleis, maar niet in een gewoon woonhuis. In de 18e eeuw probeerden bouwers daarom al de snaren rechtop te zetten. Die eerste staande modellen waren eigenlijk vleugels op hun kant: torenhoog en onhandig. Rond 1800 lieten onder anderen John Isaac Hawkins in Philadelphia en Matthias Müller in Wenen de snaren tot op de vloer doorlopen. Zo werd de kast een stuk lager.

Daarna ging het snel. In de 19e eeuw groeide de middenklasse, en daarmee de vraag naar een instrument voor thuis. Samen muziek maken in de huiskamer werd een vast onderdeel van het gezinsleven, en de compacte piano paste daar precies in, qua ruimte én qua prijs. De rechtopstaande piano is dus niet ontstaan uit een klankideaal, maar uit ruimtegebrek: het is een vleugel die rechtop is gezet om in de huiskamer te passen.

» Piano: geschiedenis, techniek & meer

Wat je hoort en wat je onder je voeten hebt

Ga achter een piano zitten en de zangbodem straalt naar voren en naar achteren geluid af. Aan de voorkant filteren de kastpanelen de hoge frequenties, terwijl het achterwaartse geluid via de wand terugkaatst en interfereert. Die uitdoving geeft de piano een ingesloten klank vergeleken met een vleugel. Bij een vleugel kaatst de klep het geluid zijwaarts de zaal in.

Daar komt bij dat een vleugel doorgaans groter, voller en luider klinkt. Langere snaren, een grotere klankbodem, meer ruimte om te resoneren. Kortom: directer en voller. Ook als je niet weet waar je op moet letten, hoor je het meestal in de eerste paar akkoorden.

Dan de pedalen. Het rechterpedaal doet hetzelfde op beide piano’s (lees ons blog over pianopedalen). Het middelste pedaal op een vleugel echter, is meestal een sostenuto. Die houdt alleen de noten aan die je op dat moment indrukt, de rest wordt gewoon gedempt. Op een piano zit daar meestal een oefenpedaal: er zakt een strook vilt tussen hamers en snaren, het geluid wordt sterk gedempt en jij kunt zacht oefenen. Duurdere piano’s, zoals de Yamaha YUS5, hebben wel een echte sostenuto.

De functie van het linkerpedaal is voor beide hetzelfde, maar de werking is anders. Op een vleugel schuift dat pedaal het hele mechaniek, inclusief het klavier, een stukje naar rechts: het geluid wordt zachter en de toon ronder. Op een gewone piano komen de hamers simpelweg dichter bij de snaren te staan. Een vergelijkbaar effect, maar toch ook niet helemaal hetzelfde. Meer hierover in ons pedalen-blog.

» De drie piano-pedalen, waar dienen deze voor?

Is een vleugel dan altijd beter?

Op papier wint de vleugel. Hij geldt in het algemeen als het betere instrument, en na de vorige twee kopjes snap je waarom. Maar ‘in het algemeen’ is een glibberig zinnetje. Een goede piano kan een goedkope, oude of kleine vleugel gewoon verslaan. Sommige babyvleugels hebben zelfs een kleinere klankbodem dan een rechtopstaande toppiano. Liggen alleen is geen garantie.

En dan de huiskamer. Een piano schuif je tegen de muur en die neemt weinig vloer in beslag. Een vleugel eist een groot deel van de kamer op. Hij is ook duurder, onder meer omdat hij duurder is om te bouwen. Bij gelijke prijs ben je met een ‘upright’ vaak beter af. Dus: speel altijd zelf voordat je koopt. Elk instrument is anders, ook binnen hetzelfde type.

Digitale piano of digitale vleugel?

Digitale piano’s bestaan in twee vormen: de gewone pianovorm en de vleugelvorm, ook wel de digitale vleugel. Alleen draait het hele verhaal hierboven om liggende snaren en vallende hamers, en een digitale piano heeft geen snaren. De voordelen van een akoestische vleugel komen dus niet automatisch mee met de vorm van de kast.

Een digitale piano, ook al lijkt hij op een rechtopstaand akoestisch model, is in de eerste plaats gemaakt om een vleugel na te doen. Dit zie je in alles terug: hoe de toetsen reageren op je aanslag, hoe de pedalen werken en het feit dat het digitale geluid meestal gemodelleerd is naar een of andere dure akoestische vleugel. Kies je voor een digitale piano die ook nog eens het uiterlijk heeft van een vleugel, dan heeft dat enkele bijkomende voordelen: a) het ziet er mooi uit en b) het geluid is meestal rijker en ruimtelijker omdat er meer ruimte is voor de ingebouwde speakers.

» De 10 dingen die je moet weten als je een digitale piano gaat kopen