Ocarina kopen: welke soort en hoeveel gaten kies je?

Een ocarina kopen lijkt simpel: een fluitje met gaten, klaar. Toch kan er genoeg misgaan, van onbespeelbare souvenirs tot een vingerzetting die je later weer moet afleren. Mijn advies in één zin: begin met een 12-gats in C van kunststof, en kijk pas naar keramiek als je verslaafd bent geraakt. De rest is uitleg waarom dat zo is.

Wat voor fluit is een ocarina eigenlijk?

Een ocarina is een vaatfluit: een fluit met een gesloten klankkamer in plaats van een open buis. Bij een blokfluit of tin whistle loopt de lucht door een buis naar buiten; bij een ocarina zit hij gevangen in een holle ruimte en ontsnapt hij alleen via de gaten. Natuurkundigen noemen dat een Helmholtz-resonator. Ik noem het de reden dat een ocarina zo rond en hol klinkt, als blazen over een lege fles, maar dan met noten erbij.

Dat gesloten kamertje verklaart ook waarom ocarina’s in alle vormen bestaan. De toonhoogte hangt alleen af van het volume van de kamer en het totale oppervlak aan open gaten, niet van wélke gaten open zijn. Vandaar dat de gaten op een goede ocarina verschillende maten hebben. De moderne westerse ocarina is halverwege de 19e eeuw in Italië bedacht door Giuseppe Donati, al bliezen Chinezen en Meso-Amerikanen al eerder op zulke fluiten. De dwarse vorm heet aardappelfluit; wie er een vasthoudt, snapt waarom.

» Bekijk alle ocarina’s

6, 10 of 12 gaten: wat is het verschil?

Hoe meer gaten, hoe groter het bereik. De gangbare dwarse ocarina heeft 10 of 12 gaten: een rij vingergaten bovenop en twee duimgaten onderop. Een 12-gats in C haalt 21 noten, van A4 tot F6, inclusief de kruisen en mollen. Volledig chromatisch dus: je zit niet vast aan één toonladder.

De 10-gats gebruikt dezelfde basisvingerzetting, maar mist de twee kleine gaatjes waarmee je onder de grondtoon kunt. Voor de meeste melodieën heb je die niet nodig; ik heb ze het eerste half jaar nauwelijks aangeraakt. Toch zou ik ze erbij nemen. Het is als een rekenmachine met een wortelknop: je gebruikt hem de eerste maanden niet, maar bent blij dat hij er zit als dat ene nummer erom vraagt.

De 6-gats is een ander verhaal. Die kom je vooral tegen als hangertje aan een koordje, en zo’n pendant werkt met een eigen vingerzettingssysteem met vier gaten bovenop. Dat systeem leer je apart en neem je niet mee naar een 10- of 12-gats. Leuk om je nek, en je kunt er echt muziek op maken, maar wie serieus wil leren spelen, neemt hiermee een omweg.

Keramiek of kunststof?

Keramiek is traditie, kunststof is verstand. Klei en aardewerk zijn het oorspronkelijke materiaal en voelen lekker in de hand. Valt zo’n exemplaar één keer van tafel, dan is het feest voorbij. Kunststof is lichter, overleeft je rugzak, is schoon te maken en komt uit een fabriek met betere kwaliteitscontrole. De kwaliteit ervan is de afgelopen tien jaar hard vooruitgegaan, en een goed exemplaar kost een paar tientjes. Hout, glas en metaal zijn voor als je al weet wat je wilt.

Pas op met goedkope keramische ocarina’s die als souvenir of als replica uit een bekende videogame worden verkocht. Veel daarvan zijn niet bespeelbaar. De snelste check: zijn alle gaten bovenop even groot, dan is het een decoratiestuk. Een echt instrument heeft gaten in verschillende maten, vanwege dat totale gatoppervlak. Luister voor je koopt naar geluidsvoorbeelden of lees reviews, want de stemming verschilt per merk en soms per exemplaar.

Toonsoort: begin in C, en hoe snel speel je iets?

Kies als eerste ocarina een alto C. Niet omdat C een mooiere letter is, en ook niet vanwege de vingerzetting: die werkt op elke dwarse ocarina hetzelfde, of hij nu in C, G of F staat. Je sluit de hoofdgaten voor de grondtoon (op een 12-gats laat je daarbij de twee kleine subgaatjes open) en met elk gaatje dat je opent klim je de toonladder op. De echte reden is simpeler: vrijwel al het lesmateriaal en de bladmuziek gaan uit van een C, dus je hoeft niets te vertalen.

Hoe snel speel je iets? Sneller dan op bijna elk ander instrument dat ik heb opgepakt. Je blaast, dekt gaten af, en er komt een noot uit. Binnen een uur speel je een eenvoudig wijsje. Het lastige zit in de adem. Een ocarina reageert op blaasdruk: blaas je te hard, dan wordt de noot te hoog; te zacht, dan zakt hij. Zo leer je vanzelf luisteren naar je eigen stemming, iets waar menig gitarist wat van kan opsteken (ik ook).

Vergelijk het met de mondharmonica: ook daar begint bijna iedereen in C, en koop je later vanzelf een tweede in een andere toonsoort als een nummer erom vraagt. Begin dus niet met een G of F omdat die zo lekker donker klinkt. Eerst leren lopen, dan dansen.

» Bekijk alle ocarina’s