Op 4 mei wordt ieder jaar in Nederland de Nationale Herdenking gehouden. Een moment waarop oorlogsslachtoffers herdacht worden. Dit gebruik is na de Tweede Wereldoorlog begonnen, op 4 mei 1946. ‘s Avonds om klokslag 20.00 uur is het hele land twee minuten stil. Voorafgaand aan die twee minuten stilte wordt er om 19:58 uur altijd een bepaald signaal gespeeld op trompet. Er zijn drie signalen die sterk op elkaar lijken en soms met elkaar verward worden.Het oorspronkelijke ‘Taptoe Infanterie’-signaal, de ‘Last Post’ en ‘Taps’. Over deze drie signalen zal ik in dit blog het een en ander vertellen.

Taptoe-signaal Infanterie

Nationale Herdenking 2020 – speel mee

In 2020 is alles anders. Vanwege het coronavirus mogen er geen grote bijeenkomsten plaatsvinden en werd onder andere Koningsdag op 27 april al omgedoopt tot Woningsdag. Op die dag werden muzikanten opgeroepen om om 10.00 ‘s ochtends het Wilhelmus te spelen vanaf het balkon of vanuit de tuin. De Nationale Bevrijdingsdag op 5 Mei zal ook niet hetzelfde zijn, er zullen geen grote evenementen plaatsvinden. Dit geldt dus ook voor de Nationale Herdenking op 4 mei. Vanuit het Nationaal Comité is er een oproep gekomen aan alle ‘geoefende’ blaasinstrumentalisten om op 4 mei, om 19:58 het ‘Taptoe Infanterie’-signaal te spelen. In deze tijd hebben we allemaal behoefte aan verbinding en het is mooi om dit met muziek te kunnen doen. Daarom is het speciaal in 2020 mooi om te zien dat veel instrumentalisten het signaal zullen gaan spelen. Nogmaals, eigenlijk is het stuk bedoeld voor trompet, maar in deze bijzondere tijd is het een mooi gebaar als ook veel andere soorten blaasinstrumenten het signaal zullen spelen.

Bladmuziek in verschillende toonsoorten

Op de website van het Nationaal Comité kun je een PDF downloaden met daarin de partijen. Gebruik de (eerste) C-partij voor instrumenten die in C gestemd staan, zoals de dwarsfluit. De Eb-partij kun je gebruiken voor bijvoorbeeld altsaxofoon. Hoornisten spelen de F-partij en de Bb-partij is voor onder andere trompet, tenorsax en klarinet. Daarna volgen er enkele partijen in de F-sleutel (bassleutel), voor lage C- en Bb-instrumenten. Denk aan tuba en trombone. Veel mensen zullen de Nationale Herdenking dit jaar op televisie volgen. Zoals ieder jaar wordt dit rechtstreeks uitgezonden vanaf de Dam in Amsterdam. Helaas zullen er dit jaar alleen kransleggers zijn, waaronder Koning Willem-Alexander en Koningin Maxima. Om mensen toch zo veel mogelijk het gevoel te geven dat we de herdenking sámen beleven, is het mooi als veel geoefende blaasinstrumentalisten meespelen met het signaal, dat dus exact om 19:58 uur + 30 seconden begint. Op de site van het Nationaal Comité staan nog een aantal belangrijke aanwijzingen.

‘Taptoe Infanterie’-signaal

Het signaal dat in Nederland gespeeld wordt voorafgaand aan de twee minuten stilte heet officieel ‘Taptoe Infanterie’. Het is al een oud Nederlands signaal dat zijn oorsprong heeft in de zeventiende eeuw. Oorspronkelijk werd het signaal gebruikt om het einde van de dag aan te geven, dus niet per se als herdenking voor oorlogsslachtoffers. In het leger werd het commando ‘Tap toe’ gebruikt om de kazerne ‘s avonds te sluiten. Het signaal werd dus lange tijd dagelijks gespeeld aan het einde van de dag. Het woord ‘taptoe’ komt zeer waarschijnlijk van de uitspraak ‘Doe den tap toe’ – het moment waarop de tap in het café gesloten werd.

Ons bekende Nederlandse signaal: Taptoe Infanterie (klik om te vergroten):

Taptoe-signaal Infanterie

‘Last Post’-signaal

Het taptoesignaal is zoals eerder vermeld ontstaan in Nederland in de zeventiende eeuw. In die periode waren er Britse soldaten gelegerd in Nederland en zij namen het signaal mee terug naar Groot-Brittannië en maakte er hun eigen variatie op. Dit is het signaal dat we kennen als de ‘Last Post’. In Nederland worden deze twee signalen vaak met elkaar verward, omdat ze erg op elkaar lijken. De betekenis en het gebruik van de ‘Last Post’ is eigenlijk hetzelfde als dat van het Nederlandse ‘Taptoe Infanterie’-signaal. Na de Tweede Wereldoorlog werd ook in Nederland vaak de ‘Last Post’ gespeeld, met name bij herdenkingen van Britse soldaten uit de Tweede Wereldoorlog. Hier is waarschijnlijk ook de verwarring ontstaan.

Het Britse signaal: Last Post (klik om te vergroten):

Last Post-signaal

‘Taps’-signaal

Tot slot is er ook nog een Amerikaanse variant op het taptoesignaal dat simpelweg ‘Taps’ heet. Eigenlijk is dit gebaseerd op de Last Post. Het werd gespeeld door de Engelse kolonisten in Amerika die eerst de Last Post speelden, maar dat richting het eind van de negentiende eeuw vervingen voor ‘Taps’. Ook dit signaal lijkt enigszins op de Taptoe en Last Post, echter is deze variant wat korter. Het wordt vaak op een korte trompet gespeeld, in het Engels noemen ze dit een ‘bugle’. Je zou dit – uitgelegd in het Nederlands – als een kleine jachthoorn kunnen zien waarbij de beker net als bij een trompet naar voren gericht is. Net als de signaaltrompet heeft dit instrument geen ventielen en worden de noten gespeeld door aanpassingen in de lipspanning.

Het Amerikaanse signaal: Taps (klik om te vergroten):

Taps-signaal

Wanneer speel je welk signaal?

Eigenlijk is het niet zo heel ingewikkeld. Het Taptoe Infanterie-signaal wordt in Nederland gespeeld bij de Nationale Dodenherdenking. Tijdens deze herdenking herdenken we namelijk alle oorlogsslachtoffers – en niet alleen van de beide Wereldoorlogen, maar ook van andere oorlogen. Het Taptoe Infanterie-signaal is in Nederland dus het ‘standaard’ signaal geworden voor herdenkingen. Maar, sta je op een militaire begraafplaats waar alleen Britse soldaten begraven liggen, dan ligt het voor de hand om de ‘Last Post’ te spelen. Op een Amerikaanse begraafplaats zou je ‘Taps’ kunnen spelen. Welke van de drie signalen je speelt is dus een beetje afhankelijk van de plek en het soort herdenking. In de landen van de Britse ‘commonwealth’ zul je de ‘Last Post’ horen en in Amerika zul je ‘Taps’ horen bij herdenkingen.

Trompet, signaaltrompet, jachthoorn, bugel, flugelhorn?

Het Taptoe Infanterie-signaal wordt traditioneel gespeeld op een trompet of een signaaltrompet. Met een signaaltrompet bedoelen we een trompet zonder ventielen (bij het grote publiek beter bekend als ‘knopjes’). Het signaal bestaat namelijk uit zogenaamde ‘natuurtonen’ waarvoor de drie ventielen die op een trompet zitten niet nodig zijn. Trompettisten spelen de verschillende tonen namelijk door de lipspanning aan te passen. Dat is niet zo makkelijk als het misschien lijkt en voor iedere trompettist is het spelen van het Taptoe Infanterie-signaal daarom iedere keer weer spannend. Een foutje is namelijk snel gemaakt als de intonatie of lipspanning niet helemaal in orde is. Soms wordt een signaaltrompet ook wel een ‘bugel’ genoemd, maar een bugel zoals we die kennen in Nederland is eigenlijk een flugelhorn. Het woord ‘bugel’ is in deze context eigenlijk min of meer onterecht overgenomen van het Engelse woord ‘bugle’. In het Engels heet wat wij in het Nederlands een bugel noemen namelijk een ‘flugelhorn’. Om het nog ingewikkelder te maken wordt in het Engels met het woord ‘bugle’ vaak een bepaald type jachthoorn bedoeld. Onthoud dat het Taptoe Infanterie-signaal van origine op een trompet zonder ventielen gespeeld wordt. Het kan eventueel ook op cornet gespeeld worden. Tegenwoordig zien we vaak dat het op een reguliere trompet gespeeld wordt.

Mag het signaal alleen op een trompet-achtig instrument gespeeld worden?

Het is een discussiepunt dat ik regelmatig voorbij zie komen in de weken voorafgaand aan de Nationale Dodenherdenking. Kun of mag je het signaal op ieder instrument spelen? Het antwoord is ja én nee. In feite mag natuurlijk eigenlijk alles op muzikaal gebied en kun je het signaal op bijna ieder melodisch instrument spelen. Maar, het is wel een officieel signaal waarbij bepaalde regels en een belangrijke traditie gelden. Zelf ben ik daarom van mening dat het normaal gesproken – zeker bij officiële gelegenheden – eigenlijk gespeeld zou moeten worden op een trompet. Daar is het signaal namelijk voor gemaakt. Dus geen trombone, hoorn, euphonium en ook geen klarinet of saxofoon. Is het ‘verboden’ om het toch te doen? Natuurlijk niet en het kan op deze instrumenten ook prima gespeeld worden. Waarom zijn er dan toch vrij veel mensen die deze mening hebben? Om een voorbeeld te geven: zou je denken dat bezoekers van een concert die speciaal zijn gekomen om te luisteren naar het Vioolconcert van Beethoven het kunnen waarderen dat het stuk ineens op een trompet of xylofoon gespeeld wordt? Ik persoonlijk denk van niet, maar meningen kunnen en mogen natuurlijk verschillen. Speel je doedelzak dan zul je al snel ‘Amazing Grace’ leren spelen. Sommige muziekstukken ‘horen’ nou eenmaal bij een bepaald muziekinstrument. Voeg daar nog de ernst van zoiets als een Dodenherdenking aan toe, en je snapt misschien dat zulke veranderingen (tenzij je er een heel goede reden voor hebt) door veel mensen niet op prijs worden gesteld.

Zie ook

» Het Wilhelmus: tekst, muziek, melodie, akkoorden & feiten

2 reacties
  1. Henk schreef:

    Uh, Pim, volgens mij eindigt het Signaal Taptoe op een bes trompet ook op een lage C. 2 keer zelfs. En het officiële signaal voor de doden is het Taptoe Infanterie en niet de Taptoe Bereden Wapens. Wél wordt die laatste soms gebruikt als afsluiting van een Taptoe in plaats van Taptoe Infanterie. En heel officieel (volgens de protocollen) mag die alleen worden gespeeld door een militair muzikant. Vraag ook maar eens aan Kees Jan….

    Groet,

    Henk

  2. pim kruithof schreef:

    mooi en duidelijk verhaal..zelf speel ik het al jaren..op taptoe’s en 4 mei herdenkingen.Ben lid van Marching en Showband Juliana uit Amersfoort. Op de vele taptoes in de lande werd door collega trompettisten de Last Post (engelse versie) gespeeld echter die eindigt voor bes trp.op een lage C..gevaarlijk..ik heb al die jaren het meest een andere versie gespeeld staat in F…Taptoe Breden Wapens (vroeger Artillerie).Hij staat ook op You tube..(met tongslag) zoek: Pim Kruithof Taptoe Bereden Wapens…live opgenomen..ben ik wel trots op.Ik vind het mooi en eervol om te doen,het is niet makkelijk ik vergelijk het met het nemen van een penalty: moet in 1 keer goed kan niet over! Maandag ook weer aan de bak. gr.Pim Kruithof/Hoogland🎺

Laat een reactie achter